Chiều 10/8, tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận tại Hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc.
Toàn cảnh Phiên họp. Ảnh quochoi.vn.
Bổ sung nguyên tắc nhận diện bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc
Nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm đóng góp hoàn thiện quy định về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc tại Điều 5 và Điều 11 của dự thảo luật. Đại biểu Đào Chí Nghĩa, Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ cho biết, một số đại biểu đề nghị mở rộng nội hàm bản sắc văn hóa, xây dựng tiêu chí nhận diện, nên có sự tham gia của các chuyên gia, tổ chức nghề nghiệp, cộng đồng. Tuy nhiên, trong báo cáo giải trình, tiếp thu, Cơ quan soạn thảo cho rằng, chưa nên quy định trong Luật và sẽ nghiên cứu cụ thể hóa trong định hướng phát triển kiến trúc, tiêu chuẩn, quy chuẩn, văn bản hướng dẫn.
Theo đại biểu Đào Chí Nghĩa, cách tiếp cận này cần tiếp tục cân nhắc. Bởi bản sắc văn hóa không chỉ là vấn đề mỹ thuật của một công trình, mà còn liên quan trực tiếp đến bảo tồn không gian sống, ký ức đô thị, làng nghề, kiến trúc truyền thống đặc trưng của từng vùng miền. Do đó, cần quy định rõ hơn những nguyên tắc và tiêu chí cơ bản ngay trong Luật, nếu không sẽ dễ dẫn đến tình trạng mỗi địa phương có cách hiểu khác nhau. Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 5 nguyên tắc nhận diện bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc cần dựa trên cơ sở khoa học, điều tra, khảo sát thực tế, có sự tham gia của chuyên gia và cộng đồng.
Quan tâm đến quy định về công trình kiến trúc có giá trị tại Điều 13 của dự thảo luật, đại biểu Hoàng Ngân Hoàn - Đoàn ĐBQH tỉnh Sơn La đồng tình giao Chính phủ quy định tiêu chí đánh giá, phân loại và có cơ chế bảo tồn, phát huy các giá trị công trình. Tuy nhiên, Luật cần thể hiện rõ hơn nguyên tắc bảo tồn thích ứng.
Đại biểu nêu thực tế có những công trình có giá trị, nhưng nếu chỉ đặt ra yêu cầu không được tự ý thay đổi hình thức kiến trúc bên ngoài, kết cấu và khuôn viên, có thể dẫn đến tình trạng công trình được bảo tồn nhưng không có khả năng khai thác, sử dụng hiệu quả. Báo cáo tiếp thu, giải trình ý kiến đại biểu phát biểu tại Tổ cũng ghi nhận ý kiến về việc cho phép chuyển đổi công năng, hiện đại hóa bên trong nhưng vẫn giữ được các giá trị cốt lõi, đồng thời nghiên cứu hỗ trợ cơ chế về tài chính, đất đai cho chủ sở hữu bị hạn chế quyền phát triển.
Do đó, đại biểu Hoàng Ngân Hoàn đề nghị bổ sung vào khoản 5, Điều 13 nguyên tắc bảo tồn thích ứng cụ thể: việc bảo tồn phải gắn với khai thác, sử dụng hợp lý; cho phép cải tạo, chuyển đổi công năng trong phạm vi không làm mất các giá trị kiến trúc cốt lõi; đồng thời Nhà nước sẽ có cơ chế hỗ trợ phù hợp đối với chủ sở hữu, người sử dụng khi thực hiện nghĩa vụ bảo tồn.
Đại biểu Trần Văn Tuấn, Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Ninh phát biểu, Điều 4, Luật Kiến trúc hiện hành đã xác định nguyên tắc: Bảo tồn, kế thừa, phát huy các giá trị kiến trúc truyền thống, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa kiến trúc thế giới, xây dựng nền kiến trúc Việt Nam tiên tiến, hiện đại, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, qua nghiên cứu dự thảo Luật, đại biểu băn khoăn về quy định tại khoản 1, Điều 1 của dự thảo Luật về sửa đổi, bổ sung thay thế Điều 5 về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc. Theo đó, đã loại bỏ hoàn toàn khoản 3 của Luật Kiến trúc hiện hành quy định: Cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm bảo vệ, giữ gìn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc.
Toàn cảnh Phiên họp. Ảnh quochoi.vn.
Đại biểu cho rằng, đây là một quy định rất cần thiết vì kiến trúc không chỉ là chuyện xây dựng một ngôi nhà hay một công trình đẹp. Kiến trúc chính là diện mạo vật chất của một đô thị, là ký ức của một cộng đồng, và trong nhiều trường hợp là một phần bản sắc quốc gia.
"Thực tế hiện nay cho thấy, tại một số khu đô thị mới, khu dân cư mới đang chứng kiến tình trạng kiến trúc sao chép, pha tạp, thiếu bản sắc. Có những khu đô thị rất hiện đại, nhưng bước từ khu này sang khu khác, chúng ta khó nhận ra mình đang ở Hà Nội, Huế, Đà Nẵng hay ở một địa phương nào khác. Đáng lo hơn, ngay tại một số khu phố cũ, khu dân cư truyền thống vốn đã hình thành những dấu ấn kiến trúc, cảnh quan văn hóa đặc trưng, song trong quá trình cải tạo, từng công trình riêng lẻ nếu thiếu sự quản lý thống nhất, chỉ quan tâm bảo vệ từng công trình riêng lẻ, mà không bảo vệ tổng thể không gian kiến trúc thì cũng có thể làm mất dần bản sắc của cả khu vực, có nguy cơ giữ được di tích nhưng mất đi không gian văn hóa xung quanh di tích", đại biểu Trần Văn Tuấn nêu thực tế.
Quy định tại khoản 3, Điều 5, Luật Kiến trúc hiện hành cần được giữ lại và cụ thể hóa và nâng cao hơn tính khả thi. Đại biểu đề nghị tiếp tục khẳng định rõ trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc bảo vệ, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc. Đồng thời cần quy định rõ hơn, trách nhiệm này phải được thực hiện ngay từ khâu lập quy hoạch, lập dự án, thiết kế, thẩm định, phê duyệt và quản lý công trình kiến trúc, chứ không chỉ là một nguyên tắc chung. Đặc biệt, đối với khu đô thị mới và khu dân cư mới, cần tránh tình trạng mỗi chủ đầu tư, mỗi công trình theo một phong cách riêng dẫn đến một không gian đô thị thiếu sự thống nhất và thiếu bản sắc.
Giải trình vấn đề đại biểu nêu liên quan đến quy định về giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, khoản 1 - Điều 5 quy định về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc, đã phản ánh đầy đủ các yếu tố về không gian, kiến trúc, kỹ thuật, tri thức và về văn hóa tại các vùng miền. Dự thảo luật cũng có các quy định làm sâu sắc thêm các yếu tố đặc trưng liên quan đến từng địa bàn, từng khu vực xây dựng quy chế quản lý kiến trúc.
Thi tuyển kiến trúc: Siết chặt kiểm soát hay đẩy mạnh phân quyền?
Góp ý vào Điều 17 của dự thảo luật về thi tuyển, tuyển chọn phương án kiến trúc tại Điều 17, đại biểu Vũ Văn Tiến - Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng đánh giá, việc chuyển từ hình thức bắt buộc thi tuyển sang áp dụng cả hai hình thức thi tuyển, tuyển chọn phương án kiến trúc theo dự thảo luật mới tuy tạo sự thông thoáng hơn nhưng cũng có nhiều ý kiến còn băn khoăn về việc tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với công tác quản lý và phát triển kiến trúc quốc gia như: làm giảm tính bản sắc, tính hiện đại và mức độ an toàn của công trình.
Chùa Một Cột xưa. Ảnh Tư liệu.
Đại biểu phân tích, đối với phương án thi tuyển, phương án kiến trúc sẽ được xem xét, đánh giá bởi Hội đồng gồm các chuyên gia có nhiều kinh nghiệm, năng lực và trình độ chuyên môn phù hợp. Qua đó, có thể giúp chủ đầu tư lựa chọn được phương án thực sự bảo đảm chất lượng, phù hợp về nghệ thuật, bản sắc văn hóa, công năng và công nghệ; đồng thời có khả năng tạo dấu ấn nổi bật trong quá trình hội nhập quốc tế.
Trong khi đó, nếu áp dụng phương thức tuyển chọn mà chủ đầu tư vừa là người tổ chức, vừa trực tiếp lựa chọn phương án, không thực hiện cơ chế thẩm định chuyên môn độc lập có thể xảy ra tình huống "vừa đá bóng, vừa thổi còi". Từ đó, chất lượng thực sự của sản phẩm kiến trúc, nhất là về nghệ thuật, văn hóa, công năng và công nghệ có thể không được kiểm soát đầy đủ. Vì vậy, đại biểu nêu quan điểm, nếu vẫn duy trì phương thức tuyển chọn phương án kiến trúc, cần quy định trong luật hoặc văn bản dưới luật về việc thành lập Hội đồng tư vấn tuyển chọn có chuyên môn tương tự như Hội đồng thi tuyển phương án kiến trúc.
Ngoài ra, dự thảo luật lần này cũng đang đưa một số loại công trình ra khỏi diện phải thi tuyển phương án kiến trúc như nhà ga đường sắt chính trong đô thị, cầu từ cấp 2 trở lên và một số công trình khác đã được quy định trong Luật Kiến trúc năm 2019. Theo đại biểu Vũ Văn Tiến, đây cũng là những loại công trình có ảnh hưởng và đóng góp lớn đối với cảnh quan kiến trúc và bộ mặt đô thị. Nếu được đầu tư thiết kế tốt, các công trình này còn có thể trở thành điểm nhấn kiến trúc, góp phần nâng cao sức hấp dẫn của đô thị và thu hút khách du lịch, phát triển du lịch.
Đại biểu cũng cho biết, thực tế hiện nay, các công trình sử dụng vốn tư nhân có đóng góp rất lớn vào việc hình thành bộ mặt văn hóa kiến trúc của mỗi quốc gia, đặc biệt tại Việt Nam khi số lượng và quy mô của các công trình sử dụng vốn tư nhân trong nhiều trường hợp còn lớn hơn các công trình sử dụng vốn đầu tư công. Do đó, không nên bỏ các quy định pháp luật theo hướng để khu vực tư nhân hoàn toàn tự quyết định hình thức kiến trúc của công trình.
Đại biểu tham dự phiên họp. Ảnh quochoi.vn
Đại biểu Đào Chí Nghĩa, Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ cũng đề nghị quy định rõ hơn tiêu chí tại điểm b, khoản 3, Điều 17 đối với các khái niệm công trình quan trọng, điểm nhấn trong đô thị, công trình tiêu biểu, tuyến đường chính. Hiện dự thảo đã xác định các công trình này dựa trên cơ sở quy hoạch hoặc là quy chế quản lý kiến trúc đã được phê duyệt. Cách quy định này có ưu điểm là linh hoạt khi thực hiện, nhưng nếu tiêu chí quy định không rõ thì có nguy cơ sẽ phụ thuộc nhiều vào quyết định của các địa phương, dẫn đến cùng một loại công trình nhưng nơi thì thi tuyển, nơi thì lại không thi tuyển. Đại biểu đề nghị bổ sung trong Luật các nhóm tiêu chí tối thiểu về quy mô, vị trí, mức độ tác động đến cảnh quan không gian công cộng, giá trị văn hóa lịch sử và cộng đồng.
Đại biểu Lê Thanh Hoàn, Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa cho rằng, quy định tại Điều 17 của dự thảo luật chưa thể hiện rõ quyết tâm đẩy mạnh phân quyền triệt để. Đại biểu cho biết, với tinh thần đẩy mạnh phân quyền, phân cấp triệt để và thực chất, với nguyên tắc địa phương làm, địa phương quyết, địa phương chịu trách nhiệm, đại biểu đề nghị cần giao thẩm quyền cho chính quyền địa phương cấp tỉnh quyết định công trình nào sẽ thực hiện việc thi tuyển kiến trúc, trên cơ sở quy chế quản lý kiến trúc do cấp tỉnh ban hành. Đây cũng là tinh thần phân quyền trong dự thảo Luật Phát triển đô thị; thẩm quyền này cũng được giao chính quyền địa phương. Do đó, đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu và tiếp thu, giao thẩm quyền này cho chính quyền địa phương cấp tỉnh ngay trong Luật Kiến trúc.
Cho ý kiến về nội dung này, đại biểu Phạm Thúy Chinh, Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai đề nghị Quốc hội cân nhắc việc luật hóa "cứng" các trường hợp thi tuyển kiến trúc tại điểm a, điểm b, điểm c của khoản 3, Điều 17; chỉ nên giới hạn các công trình có tính biểu tượng quốc gia, biểu tượng của địa phương. Đại biểu cho rằng không nên quản lý đầu vào mà quản lý chất lượng của sản phẩm, công trình kiến trúc có phù hợp với cảnh quan hay không, hiệu quả sử dụng như thế nào, đặc biệt giá trị sử dụng lâu dài của công trình kiến trúc.
"Kinh nghiệm của nhiều nước trên thế giới không quy định trong luật, chỉ quy định các nguyên tắc về minh bạch, cạnh tranh, quyền tác giả và trách nhiệm của chủ đầu tư. Việc thi tuyển rộng rãi, thi tuyển hạn chế hay tuyển chọn hoặc chỉ định được quyết định theo tính chất và quy mô. Trong điều kiện nước ta đang phát triển, nhu cầu phát triển kết cấu hạ tầng rất nhanh, với nhiều dự án lớn tham gia ngày càng nhiều các nhà đầu tư và các hình thức đầu tư, nếu chúng ta quy định cứng trong luật sẽ làm lỡ, làm chậm công tác chuẩn bị đầu tư, dẫn tới lãng phí", đại biểu Phạm Thúy Chinh nêu quan điểm.
nguonluc