Ý nghĩa bánh chưng trong Tết cổ truyền của dân tộc
“Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ
Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh”
Đó là đôi câu đối thân quen khi nói về những nét đặc trưng nhất trong ngày Tết nguyên đán của người Việt từ bao đời nay. Trong đó, chiếc bánh chưng xanh đã trở thành biểu tượng ẩm thực truyền thống mỗi dịp Tết của cả dân tộc và được bạn bè khắp năm châu biết đến.
Gia đình quây quần luộc bánh chưng ngày Tết. Ảnh internet.
Bánh chưng ngày Tết cổ truyền tượng trưng cho Đất, thể hiện lòng biết ơn trời đất mưa thuận gió hòa, tri ân tổ tiên và đạo hiếu với cha mẹ. Món bánh biểu tượng cho sự sum vầy, ấm no, thịnh vượng, mang giá trị văn hóa tâm linh cao đẹp, gắn kết gia đình và là nét đẹp ẩm thực độc đáo của Việt Nam.
Theo quan niệm từ thời xa xưa, chiếc bánh chưng của người Việt có hình vuông, tượng trưng cho Đất. Bánh chưng được làm từ gạo nếp trắng ngần với phần nhân có đậu xanh, thịt mỡ, hành, tiêu… Tất cả được bọc trong lớp lá dong xanh mướt và được buộc chặt bằng những sợi lạt mềm dẻo với tạo hình vuông vức, đẹp mắt.
Những người chiến sĩ bộ đội cùng người dân địa phương tham gia gói bánh chưng. Ảnh Hải Yến.
Bánh chưng ngày Tết cổ truyền tượng trưng cho Đất, thể hiện lòng biết ơn trời đất mưa thuận gió hòa, tri ân tổ tiên và đạo hiếu với cha mẹ. Món bánh biểu tượng cho sự sum vầy, ấm no, thịnh vượng, mang giá trị văn hóa tâm linh cao đẹp, gắn kết gia đình và là nét đẹp ẩm thực độc đáo của Việt Nam.
Theo quan niệm từ thời xa xưa, chiếc bánh chưng của người Việt có hình vuông, tượng trưng cho Đất. Bánh chưng được làm từ gạo nếp trắng ngần với phần nhân có đậu xanh, thịt mỡ, hành, tiêu… Tất cả được bọc trong lớp lá dong xanh mướt và được buộc chặt bằng những sợi lạt mềm dẻo với tạo hình vuông vức, đẹp mắt.
Gói bánh chưng ở thị thành. Ảnh internet.
Thấy bánh chưng là thấy Tết! Vậy nên người Việt dù ở đâu, làm gì, vẫn luôn mong ngóng được trở về quây quần bên gia đình, cùng nhau học cách làm bánh chưng hay ngồi canh nồi bánh sôi sục, nóng hổi trên bếp lửa để cảm nhận không khí Tết đang ùa về. Cùng kể nhau nghe những câu chuyện xưa cũ rồi hít hà mùi hương thơm lừng hòa quyện từ lá dong, gạo nếp cái hoa vàng cùng vị ngọt bùi của đậu xanh, vị ngậy béo của nhân thịt trong chiếc bánh chưng – hương vị Tết không thể lẫn vào đâu được.
Lịch sử chiếc bánh chưng trong tâm thức người Việt
Trong tâm thức của người Việt và được sử sách truyền lại cho con cháu đời sau, bánh chưng ra đời bắt nguồn từ truyền thuyết Lang Liêu và gắn với sự tích “Bánh chưng bánh dày”.
Tương truyền vào đời vua Hùng thứ 6, sau khi phá xong giặc Ân, đất nước thái bình nên vua muốn truyền ngôi cho con bèn bảo rằng: “Ai đem lễ vật hợp với ý của ta đến dâng cúng Tiên Vương cho tròn đạo hiếu thì ta sẽ truyền ngôi cho”.
Cụ và chắt gói bánh chưng ngày Tết ở quê. Ảnh internet. ↵
Trong khi các hoàng tử khác đua nhau đi tìm của ngon, vật lạ thì chỉ có Lang Liêu vì mẹ mất sớm, gia cảnh khó khăn nên lo lắng không biết chuẩn bị gì. Sau một đêm nằm mơ thấy thần nhân bảo rằng: “Trong trời đất không có vật gì quý bằng gạo, vì gạo là vật để nuôi sống con người và có thể ăn mãi không chán, không có vật gì hơn được.
Nếu giã gạo nếp gói thành hình tròn để tượng trưng cho Trời và lấy lá gói thành hình vuông để tượng trưng cho Đất, ở trong làm nhân ngon, bắt chước hình trạng trời đất bao hàm vạn vật, ngụ ý công ơn dưỡng dục của cha mẹ, như thế thì lòng cha sẽ vui, nhà ngươi chắc được ngôi quý”.
Lang Liêu tỉnh dậy và thực hiện đúng như những lời được chỉ bảo trong giấc mơ. Chàng lựa những hạt nếp trắng tinh, không sứt mẻ, đem vo cho sạch, rồi lấy lá xanh gói thành hình vuông, bỏ nhân ngon vào giữa, đem luộc chín tượng trưng cho Đất, gọi là bánh chưng.
Người giữ hồn bánh chưng Tết. Ảnh internet.
Lại lấy nếp nấu xôi đem quết cho nhuyễn, nhào thành hình tròn để tượng trưng cho Trời, gọi là bánh dày. Đúng kỳ hẹn, Vua hội họp các con lại để mang lễ vật đến cúng Tổ tiên. Giữa rất nhiều sơn hào hải vị, Vua Hùng chỉ hài lòng duy nhất với món bánh chưng và bánh dày của Lang Liêu và truyền ngôi cho chàng. Từ đó về sau, hàng năm cứ mỗi dịp giỗ Tổ Vua Hùng và vài dịp Tết, người dân lại làm bánh chưng bánh dày để tưởng nhớ công ơn vua Hùng và bày tỏ lòng thành với Tổ tiên.
Gói bánh chưng trao yêu thương, bồi đắp giá trị Tết truyền thống
Giữa nhịp sống hiện đại, những chiếc bánh chưng được "gửi gắm" trong tinh thần sẻ chia không chỉ mang hơi ấm ngày xuân mà còn giữ gìn hồn cốt Tết Việt. Khi truyền thống được trao gửi qua những hành động nhân ái, Tết không chỉ là thời khắc đoàn viên, mà còn là mùa của yêu thương, của tinh thần "không ai bị bỏ lại phía sau". Đây không chỉ là hoạt động an sinh xã hội, mà còn là cách thiết thực để gìn giữ, thực hành và lan tỏa những giá trị văn hóa cốt lõi của dân tộc trong đời sống đương đại.
Bánh chưng Việt. Ảnh Vy Lam.
Những chiếc bánh được gói trong không khí sum vầy của cộng đồng và dành để trao tặng các hộ gia đình khó khăn, người già neo đơn, gia đình chính sách…, giá trị ấy vượt ra ngoài ý nghĩa vật chất. Mỗi chiếc bánh không chỉ gói ghém nếp, đỗ, thịt mà còn chứa đựng tình cảm, sự sẻ chia và trách nhiệm đối với cộng đồng. Qua đó, tinh thần "lá lành đùm lá rách", "tương thân tương ái" – những giá trị bền vững làm nên bản sắc dân tộc Việt Nam – tiếp tục được khơi dậy và bồi đắp.
Bà Nguyễn Thị Hải Yến ở phường Cầu Giấy, TP. Hà Nội bày tỏ, gói bánh chưng mỗi dịp Tết đến xuân về không đơn thuần là chuẩn bị một món ăn, mà còn là cách thực hành và tiếp nối một nghi lễ văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc. Khi hoạt động này được tổ chức tập thể và hướng tới mục đích trao tặng những hoàn cảnh kém may mắn, ý nghĩa càng được nhân lên, thể hiện rõ trách nhiệm của cộng đồng đối với những người yếu thế trong xã hội.
Người Hà Nội luộc bánh chưng Tết. Ảnh báo Dân Việt.
"Tôi mong muốn lan tỏa thông điệp: Tết cổ truyền không chỉ là phong tục, mà còn là giá trị nhân văn sâu sắc – nơi mỗi người đều được quan tâm, được sẻ chia và cảm nhận sự ấm áp của cộng đồng; để thực sự "không ai bị bỏ lại phía sau.
Cụ Trần Thị Ngà, ở Bắc Ninh bộc bạch: "Năm nào nhà tôi cũng gói bánh chưng, gói rất nhiều, phải cho vào mấy cái nồi gang to, cõ 100 để luộc. Lúc gói bánh, có cháu chắt bên cạnh, lúc luộc bánh, ngồi quanh bếp lửa.... thật thích. Nghe tiếng gỗ cháy, nổ lách tách, ti ti... thấy thích lắm..."
Giữ gìn và lan tỏa giá trị Tết trong bối cảnh hiện đại
Thành phẩm bánh chưng Tết ở Bắc Ninh. Ảnh Như Nguyệt.
Ở góc nhìn nghiên cứu, nhà nghiên cứu văn hóa, Tiến sĩ Nguyễn Ánh Hồng cho rằng, trong bối cảnh xã hội hiện đại với nhiều thay đổi về nhịp sống và phương thức sinh hoạt, điều quan trọng không phải là giữ nguyên hình thức cũ một cách máy móc mà là bảo tồn được những giá trị cốt lõi làm nên tinh thần của Tết Việt. Những hoạt động như gói bánh chưng tập thể, trao tặng quà Tết cho người khó khăn... chính là minh chứng rõ nét cho khả năng thích ứng linh hoạt của văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại.
Tiến sĩ Nguyễn Ánh Hồng nhấn mạnh, để gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa của Tết truyền thống, cần đẩy mạnh công tác truyền thông, giáo dục và tuyên truyền, giúp mọi tầng lớp Nhân dân – từ miền núi đến miền xuôi, từ đồng bằng đến hải đảo – nhận thức đầy đủ về ý nghĩa đích thực của văn hóa Tết. Khi hiểu đúng và trân trọng, mỗi người sẽ có ý thức chủ động gìn giữ và phát huy những phong tục tốt đẹp của dân tộc.
Luộc bánh chưng ngày xưa. Ảnh internet
Trong xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc giữ gìn và trân quý những giá trị tốt đẹp của ngày Tết cổ truyền chính là góp phần phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, làm cho mọi người Việt Nam càng thêm yêu quê hương, đất nước, càng gắn bó mật thiết với gia đình, với cộng đồng, sống có trách nhiệm hơn.
Giữ gìn hồn Tết không chỉ là giữ một phong tục mà là gìn giữ cả giá trị văn hóa làm nên người Việt Nam. Trong dòng chảy hiện đại, những hoạt động giàu ý nghĩa nhân văn như gói bánh chưng trao gửi yêu thương chính là nhịp cầu nối truyền thống với tương lai, để Tết Việt luôn hiện diện trọn vẹn trong đời sống hôm nay và mai sau.
nguonluc