Đặc biệt, hệ thống giao thông kết nối đa phương thức (đường sắt tốc độ cao và cảng biển sâu) là nguồn lực sản phẩm thuộc nhóm “Hạ tầng kỹ thuật” cốt lõi. Việt Nam không thể tăng năng suất nếu “mạch máu” giao thông bị tắc nghẽn.
Phối cảnh một nhà ga của Dự án Đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam. Ảnh: Anh Minh
Việt Nam với chi phí logistics còn khá cao, thâm dụng khoảng 16-17% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP), trong khi trên thế giới chỉ khoảng 10-11% GDP, và có địa hình dạng “chuỗi ngọc” đô thị, là không gian lý tưởng để đường sắt tốc độ cao phát huy tối đa hiệu suất vận tải hành khách vĩ mô. Chính vì vậy, chủ trương đầu tư Dự án Đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam được Quốc hội khóa XV thông qua tại Nghị quyết số 172/2024/QH15 ngày 30-11-2024 là nguồn lực sản phẩm thâm dụng vốn và công nghệ lớn nhất trong lịch sử để giải phóng mọi điểm nghẽn vĩ mô, đưa năng suất lao động quốc gia bứt phá và định hình nền kinh tế phát triển bền vững của Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
Tuy nhiên, Dự án Đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam (dài khoảng 1.541km, tốc độ thiết kế 350km/h, tổng mức đầu tư khoảng 67 tỷ USD) đối mặt với những thách thức chính như: Giải phóng mặt bằng, công nghệ, tiến độ và nhân lực chất lượng cao cũng như sự đồng bộ của hạ tầng năng lượng quốc gia và đặc biệt là thời gian hoàn vốn (tính từ mốc vận hành năm 2035). Dựa trên mức độ quyết tâm cải cách thể chế và ứng dụng công nghệ của Chính phủ, có 2 kịch bản được dự báo. Thứ nhất là kịch bản rủi ro (hoàn vốn sau 30-33 năm): Xảy ra nếu Việt Nam xây dựng đường sắt thế kỷ XXI nhưng giữ nguyên thể chế quản lý hành chính giấy tờ của thế kỷ XX. Thứ hai là kịch bản tối ưu (hoàn vốn sau 17,7 năm): Đây là phương án chính thức hiện tại của Chính phủ và là cái đích an toàn của quản trị truyền thống
Theo các nhà lý thuyết quản trị hiện đại, để vượt qua các thách thức trên, Việt Nam cần một bước nhảy vọt về đổi mới mô hình quản trị vĩ mô hướng tới dài hạn. Siêu dự án phải được định vị lại: Nó không phải là một tiêu sản, mà là một sản phẩm đầu vào thông minh để sinh ra hàng vạn sản phẩm đầu ra thông minh khác cho nền kinh tế và giảm bớt gánh nặng của thế hệ tương lai. Mô hình Quản trị kinh tế bền vững MAP (Market - Alignment - Platform) dựa trên bộ khung chiến lược 3Qs (Quy hoạch - Quản trị - Quan hệ) và “Ngũ hành lực” (gồm thể chế, con người, tài nguyên, tài chính và sản phẩm) tích hợp AI và dữ liệu lớn cho phép một kịch bản đưa điểm hòa vốn về sớm hơn phương án 2 với 3 đột phá tư duy và công nghệ:
Thứ nhất, Thị trường (Market): Dự án Đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam phải là một thực thể sống hoạt động theo cơ chế thị trường hiện đại. Thay vì phương án hạch toán truyền thống, mô hình MAP thay đổi gốc rễ bài toán này bằng cách chuyển dịch trọng tâm sang việc khai thác giá trị thặng dư vô hình theo hàm số mũ.
Nguồn thặng dư lớn nhất giúp dự án bứt phá nằm ở việc thương mại hóa toàn diện 23 nhà ga theo mô hình TOD và triết lý Eki-naka kinh điển của Nhật Bản. Theo đó, 23 nhà ga không phải là những phòng chờ tàu đơn thuần, mà phải là 23 lõi tăng trưởng kinh tế, chuỗi siêu đô thị thương mại tích hợp trung tâm thương mại số, khách sạn, văn phòng cao cấp và kho vận logistics thông minh hoạt động 24/7.
Thứ hai, Đồng thuận/liên kết (Alignment): Nếu thị trường mở đường cho dòng tiền sinh lợi, sự đồng thuận/liên kết đối tác chiến lược chính là trái tim bảo đảm cho tính hệ thống dài hạn của mô hình MAP. Ở cấp độ vĩ mô, cấu phần này được kích hoạt trực tiếp bằng bộ khung 3Qs để định hướng hợp tác quốc tế kết hợp với tư duy quy hoạch tích hợp đa phương thức hiện đại nhằm thiết lập quản trị 4 chuỗi mắt xích tương sinh trong “Ngũ hành lực”.
Đầu tiên, thông qua chiến lược quan hệ quốc tế, Nhà nước tận dụng làn sóng cam kết ESG toàn cầu để đàm phán sòng phẳng với các định chế tài chính lớn (WB, ADB, BlackRock) cho phép Việt Nam phát hành Trái phiếu xanh quốc tế (có thể triển khai dịp Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương 2027 (APEC 2027) với mức lãi suất ưu đãi thấp hơn thị trường từ 0,5% đến 1,5%.
Tiếp theo, Việt Nam tái định vị vị thế địa chính trị để chủ động lựa chọn đối tác công nghệ xuất sắc nhất trên thế giới, đàm phán với các nhà thầu nước ngoài để có một cơ chế liên kết bắt buộc theo lộ trình nội địa hóa 3 bước: Giai đoạn 1 liên doanh bắt buộc giao 100% phần thi công hầm, cầu, đường cho doanh nghiệp trong nước; giai đoạn 2 chuyển giao công nghệ cơ khí phụ trợ, luyện kim chế tạo ray; giai đoạn 3 làm chủ hoàn toàn mã nguồn phần mềm AI điều hành.
Ngoài ra, đồng bộ hóa hạ tầng đa phương thức (sân bay, siêu cảng biển và chuỗi đô thị hạt nhân) nhằm giải quyết bài toán logistics quốc gia.
Dự án tạo ra các mạch liên kết tốc độ cao trực tiếp đến các cảng hàng không quốc tế trung tâm (như Long Thành, Nội Bài) và các cảng biển nước sâu chiến lược (như Lạch Huyện, Liên Chiểu, Cái Mép - Thị Vải). Sự phối hợp đồng bộ này biến đường sắt tốc độ cao (vận tải hàng hóa lưỡng dụng xuyên đêm bằng AI) thành mạch máu gom và giải tỏa hàng hóa siêu tốc cho hệ thống cảng biển và hàng không. Khi luồng vận tải vận hành nhịp nhàng không điểm nghẽn giữa đường không (sân bay) - đường biển (cảng nước sâu) - đường sắt (trục xương sống) - đường bộ (chuỗi đô thị dịch vụ), chi phí logistics quốc gia sẽ lập tức được kéo xuống dưới 10% GDP. Sự cộng hưởng hệ thống này ước tính đóng góp tăng trưởng trực tiếp ít nhất 1% vào GDP quốc gia hằng năm nhờ gia tốc luồng hàng hóa lưu thông và tối ưu hóa chuỗi cung ứng.
Thứ ba, Nền tảng (Platform): Hệ điều hành số eSOS, sơ đồ MAP và thể chế số là bệ đỡ kỹ thuật và pháp lý vững chắc nhất để biến các ý tưởng của Market và Alignment thành hiện thực. Platform trong mô hình MAP được cấu trúc đồng thời trên hai phương diện: Nền tảng tài chính - thể chế số và Nền tảng công nghệ điều hành. Tận dụng chiến lược hội nhập quốc tế để gọi vốn rẻ, AI Platform sẽ tự động định lượng lượng phát thải CO2 cắt giảm được mỗi ngày để số hóa thành tín chỉ Carbon (Carbon Credits) bán ra sàn quốc tế, thu về nguồn dòng tiền hạch toán tự động để trả nợ gốc và lãi Trái phiếu xanh.
Về mặt công nghệ điều hành, siêu dự án sẽ được quản trị bởi nền tảng eSOS (hệ điều hành số) tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI Platform) và Blockchain. Nền tảng eSOS đóng vai trò như một hệ thống ra-đa quét toàn bộ dòng chảy của dự án theo thời gian thực. Khi xuất hiện bất kỳ “điểm nghẽn” nào về vốn, vật liệu hay tiến độ thi công tại thực địa, eSOS sẽ lập tức gắn cờ đỏ và kích hoạt kịch bản ứng phó tự động thông qua hợp đồng thông minh (Smart Contract).
Platform công nghệ này cũng chính là “hệ miễn dịch tự động” chống đầu cơ và tham nhũng: AI sẽ tự động quét biến động địa chính, đóng băng giao dịch bất thường tại vùng đệm bán kính 3-5km quanh 23 ga TOD, kết hợp cơ chế thu hồi giá trị thặng dư đất đai trước khi công bố quy hoạch, triệt tiêu không gian trục lợi của giới đầu cơ. Hơn nữa, dòng tiền giải ngân từ nguồn Trái phiếu xanh được kiểm soát bằng Blockchain và hợp đồng thông minh.
Thực tế cho thấy, một mô hình quản trị dù hay đến đâu cũng sẽ trở thành viễn tưởng nếu không có một khung thực thi thực tế để “hạ cánh” an toàn. Do đó, để tạo độ khả thi 100% cho mô hình MAP, bước đi đầu tiên của Chính phủ là phải chủ động xây dựng nền tảng thể chế vượt trội và kiến nghị Quốc hội ban hành một “Nghị quyết Sandbox pháp lý” dành riêng cho Dự án Đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam. Cơ chế này cho phép các quyết định kỹ thuật số của AI Platform và hệ thống Blockchain có giá trị pháp lý tương đương văn bản giấy tờ truyền thống, giải phóng các nhà kỹ trị khỏi nỗi sợ sai phạm hệ thống và cắt giảm 70% thủ tục hành chính.
Để vận hành “bộ não” MAP, Chính phủ nên chăng sớm thành lập Ủy ban Chiến lược quốc gia chuyên trách cho Dự án Đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam do lãnh đạo Chính phủ trực tiếp làm Chủ tịch. Đây sẽ là cơ quan kỹ trị tập quyền tối cao, nắm giữ tổng đài trung tâm eSOS và sơ đồ MAP, có toàn quyền điều phối liên bộ và chỉ đạo trực tiếp 15 địa phương liên quan, loại bỏ mọi rào cản cát cứ dữ liệu và lợi ích cục bộ.
Tựu trung, Dự án Đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam là bài kiểm tra lịch sử đối với năng lực quản trị vĩ mô của Việt Nam trong kỷ nguyên mới, để chúng ta tự tin rằng: Không có dự án nào là quá đắt đỏ nếu quốc gia biết cách định hướng và khơi thông đúng nguồn lực bằng một hệ điều hành thông minh mang bản sắc chính mình. Hơn nữa, Dự án Đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam không chỉ là một công trình bê tông, sắt thép thụ động, mà bản chất là một sản phẩm vĩ đại và thông minh có khả năng tự tiến hóa, vận hành theo một vòng lặp tuần hoàn phát triển hoàn hảo của “Ngũ hành lực” nếu được đặt vào hệ điều hành quản trị MAP.
hanoimoi