Khi giáo dục bắt đầu từ điều người học cần

Sáng 5/9, trong không khí khai giảng năm học mới trên cả nước, Thủ tướng Lê Minh Hưng dự lễ khai giảng tại điểm cầu trung tâm Trường Phổ thông nội trú Mường Khương, tỉnh Lào Cai. Đây cũng là dịp một số trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới đất liền được khánh thành, đưa vào sử dụng, mở đầu năm học 2026-2027 với nhiều kỳ vọng về những chuyển biến mới của ngành Giáo dục.

Trong bài phát biểu, một ý được Thủ tướng nhấn mạnh là giáo dục phải đi trước một bước, trở thành nền tảng cho sự phát triển của đất nước. Muốn vậy, cách dạy và cách học cũng cần thay đổi, trước hết từ tư duy: không chỉ dạy những gì nhà trường đang có mà phải hướng đến những gì người học cần và những gì đất nước cần cho tương lai.

Nghe qua, đây có thể là một yêu cầu lớn. Nhưng nếu nhìn vào từng lớp học, từng học sinh, câu chuyện lại rất cụ thể. Bởi lâu nay, việc học nhiều khi vẫn được nhìn qua những thước đo quen thuộc như điểm số, xếp loại hay kết quả của một kỳ thi. Trong khi đó, mỗi học sinh lại có một khả năng, một sở trường và tốc độ trưởng thành khác nhau. Có em học tốt kiến thức hàn lâm, có em nổi bật ở khả năng thực hành, có em cần thêm thời gian để tìm ra điều mình thực sự phù hợp.

Vì vậy, khi nói đến việc lấy người học làm trung tâm, có lẽ điều quan trọng không chỉ là thay đổi cách tổ chức một tiết học. Điều sâu xa hơn là cách nhà trường nhìn nhận học sinh. Một em chưa đạt kết quả cao ở thời điểm này không có nghĩa là em không có khả năng phát triển. Một bảng điểm đẹp cũng chưa chắc phản ánh đầy đủ năng lực của một con người. Giáo dục, nếu chỉ chăm chú tìm ra những người đứng đầu, rất dễ bỏ quên nhiệm vụ quan trọng không kém là giúp mỗi học sinh tìm được điểm mạnh của chính mình.

Thông điệp của Thủ tướng về việc chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực và coi trọng sự tiến bộ thực chất của từng học sinh vì thế không chỉ là câu chuyện của phương pháp dạy học. Đó còn là yêu cầu thay đổi cách đánh giá. Khi học sinh được nhìn nhận bằng cả quá trình tiến bộ, các em sẽ có thêm cơ hội để thể hiện khả năng của mình thay vì luôn bị đặt trong sự so sánh với một khuôn mẫu chung.

Đây cũng là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh công nghệ đang thay đổi rất nhanh. Học sinh hôm nay có thể tìm kiếm thông tin chỉ trong vài giây. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ làm bài, giải thích kiến thức và đưa ra nhiều phương án xử lý một vấn đề. Nhưng càng trong điều kiện đó, nhà trường càng không thể chỉ dừng ở việc cung cấp kiến thức.

Điều học sinh cần không chỉ là biết nhiều hơn mà còn phải biết suy nghĩ, biết lựa chọn và biết chịu trách nhiệm. Các em cần khả năng tự học để không bị tụt lại khi kiến thức thay đổi; cần tư duy độc lập để không phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ; cần biết hợp tác, biết chia sẻ và phân biệt điều đúng, sai trong một thế giới có quá nhiều thông tin.

Có lẽ đó cũng là lý do Thủ tướng đặc biệt nhấn mạnh vai trò của người thầy trong bối cảnh công nghệ và trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh. Công nghệ có thể hỗ trợ việc tìm kiếm tri thức, nhưng giáo dục không chỉ là việc chuyển kiến thức từ người này sang người khác. Một lời động viên đúng lúc, sự tin tưởng của giáo viên hay cách một người thầy giúp học trò vượt qua giai đoạn khó khăn là những điều không một công cụ nào có thể thay thế hoàn toàn.

Người thầy vì thế vẫn là một trong những nhân tố quan trọng nhất của sự thay đổi trong giáo dục. Nhưng để giáo viên thực sự dành thời gian cho học sinh và chuyên môn, sự đổi mới cũng cần bắt đầu từ cách quản lý nhà trường. Một giáo viên khó có thể đổi mới phương pháp dạy học nếu phần lớn thời gian bị cuốn vào hồ sơ, sổ sách và những công việc hành chính không cần thiết. Đây cũng là lý do việc giảm áp lực, chấn chỉnh bệnh thành tích và tạo điều kiện để nhà giáo tập trung vào công việc chuyên môn tiếp tục là vấn đề được đặt ra trong quá trình chuẩn bị năm học mới. Các định hướng của Chính phủ đối với năm học 2026-2027 cũng nhấn mạnh yêu cầu giảm áp lực không cần thiết, nâng cao chất lượng giáo dục và tạo chuyển biến thực chất trong hoạt động dạy và học.

Thực tế, đổi mới giáo dục sẽ khó đi xa nếu mọi sự thay đổi chỉ được thể hiện bằng những khẩu hiệu. Học sinh có học chủ động hơn không, giáo viên có thêm điều kiện để dạy tốt hơn không, nhà trường có trở thành nơi các em cảm thấy an toàn và được tôn trọng hay không, đó mới là những điều cho thấy sự thay đổi đang thực sự diễn ra.

Cũng từ góc nhìn ấy, câu chuyện “dạy những gì người học và đất nước cần” không nên được hiểu là chạy theo những nhu cầu trước mắt. Giáo dục vẫn phải trang bị nền tảng kiến thức, văn hóa và những giá trị căn bản cho người học. Nhưng cùng với đó, nhà trường cần giúp học sinh biết vận dụng những điều đã học vào cuộc sống, biết tiếp tục học khi rời ghế nhà trường và có khả năng thích ứng với những thay đổi mà hôm nay chúng ta chưa thể hình dung hết.

Đất nước cần nguồn nhân lực chất lượng cao, nhưng nguồn nhân lực ấy không chỉ được tạo nên từ những học sinh có điểm số cao. Đó còn là những con người có năng lực làm việc, biết sáng tạo, có tinh thần trách nhiệm và có khả năng học hỏi suốt đời. Muốn có những con người như vậy, giáo dục không thể chỉ quan tâm đến việc học sinh nhớ được bao nhiêu kiến thức mà phải quan tâm các em đã trưởng thành như thế nào sau quá trình học tập.

Năm học mới vì thế không chỉ là thời điểm bắt đầu một chương trình học mới. Với mỗi nhà trường, đây cũng là dịp để nhìn lại những điều tưởng như đã quá quen thuộc: học sinh đang cần gì, giáo viên cần được hỗ trợ ra sao và nhà trường sẽ làm gì để mỗi em có cơ hội phát triển tốt nhất.

Từ thông điệp của Thủ tướng tại lễ khai giảng năm học 2026-2027, có thể thấy yêu cầu đặt ra không nằm ở việc giáo dục phải thay đổi bằng những điều thật lớn lao ngay lập tức. Sự thay đổi đôi khi bắt đầu từ cách một giáo viên nhìn nhận một học sinh chưa đạt kết quả tốt; từ việc một nhà trường không chỉ chạy theo thành tích mà quan tâm nhiều hơn đến sự tiến bộ; hay từ một bài học giúp học sinh hiểu rằng kiến thức không chỉ để làm bài kiểm tra.

Khi giáo dục thực sự bắt đầu từ điều người học cần, mục tiêu cuối cùng có lẽ cũng trở nên rõ ràng hơn. Nhà trường không chỉ giúp học sinh đi qua một năm học hay đạt được một kết quả nào đó, mà giúp các em có thêm năng lực và sự tự tin để bước tiếp trên con đường của mình.

Và đó có lẽ là điều đáng chờ đợi nhất trong một năm học mới: mỗi thay đổi trong giáo dục, dù bắt đầu từ chính sách hay từ một lớp học nhỏ, cuối cùng đều phải hướng đến sự trưởng thành thực chất của người học.

nguonluc