Nghệ nhân Hà Nội “thắp lửa” du lịch trải nghiệm làng nghề

Kể chuyện văn hóa bằng trải nghiệm tại làng nghề

Mỗi dịp cuối tuần, trong căn nhà rộng khoảng 130m² của nghệ nhân Nguyễn Thị Tuấn (xã Tây Phương, Hà Nội), không khí lại rộn ràng bởi tiếng nói cười của những vị khách trẻ tìm về trải nghiệm. Những chiếc quạt giấy đủ màu sắc treo kín không gian, vừa là sản phẩm, vừa là “phông nền” cho một lớp trải nghiệm thủ công đặc biệt.

Ít ai nghĩ rằng, hơn 10 năm trước, nghề làm quạt ở Chàng Sơn từng đứng trước nguy cơ mai một. Sự xuất hiện của quạt điện khiến nhiều gia đình bỏ nghề, không gian làng nghề thưa vắng dần.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm quạt, bà Tuấn chứng kiến giai đoạn khó khăn đó và quyết định quay lại với nghề khi đã ngoài 50 tuổi. “Nếu mình không làm, có thể vài chục năm nữa sẽ không còn ai biết làm quạt giấy nữa”, bà Tuấn chia sẻ.

Nhưng cách bà giữ nghề không dừng ở việc sản xuất. Từ năm 2016, bà bắt đầu nghĩ đến việc “mở cửa” - đưa nghề đến gần hơn với công chúng. Năm 2022, không gian trải nghiệm chính thức mở cửa đón khách.

Thời gian đầu mở cửa, không gian trải nghiệm đón nhiều nhóm khách khác nhau, từ du khách quốc tế đến học sinh, sinh viên. Khi đến đây, du khách được trực tiếp tham gia các công đoạn: Phất quạt (dán giấy lên khung tre), gập quạt, trang trí. Thông qua các hoạt động trải nghiệm, du khách cảm nhận được không khí sinh hoạt đặc trưng của làng nghề xưa.

Theo bà Tuấn, ngày xưa, một chiếc quạt có 18 nan, khi cầm lên, người ta cảm nhận được công sức của người thợ. Ngày nay, dù chỉ còn 9 nan, nhưng giá trị tinh thần vẫn còn đó, để người dùng trân trọng những gì được gửi gắm.

Chính yếu tố “kể chuyện” đã tạo nên chiều sâu cho trải nghiệm. Du khách không chỉ làm ra một sản phẩm, mà còn hiểu được lịch sử, phong tục và thẩm mỹ gắn với chiếc quạt - một vật dụng tưởng như giản đơn nhưng chứa đựng nhiều lớp văn hóa.

Vào những dịp cao điểm, căn nhà nhỏ của bà Tuấn đón tới khoảng 200 khách mỗi lượt. Do không gian hạn chế, bà Tuấn chỉ nhận khoảng 30 khách cho mỗi lượt. Những ngày đông khách, hoạt động được tổ chức tại sân đình hoặc nhà văn hóa để đảm bảo mọi người đều có thể trải nghiệm. Dù quy mô có hạn, những trải nghiệm này vẫn để lại ấn tượng sâu sắc với khách. Nhiều du khách quay lại nhiều lần, mang nguyên liệu về tổ chức workshop ở nước ngoài.

Từ giữ nghề đến “làm du lịch”

Không chỉ riêng làng nghề quạt Chàng Sơn, câu chuyện “giữ nghề bằng cách mở cửa” cũng đang diễn ra ở nhiều làng nghề khác của Hà Nội.

Tại làng mây tre đan Phú Vinh, Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh, Chủ tịch Hội Mây tre Phú Nghĩa (Hà Nội) cũng chọn cách đưa nghề đến gần hơn với du khách. Xưởng sản xuất của gia đình ông không chỉ là nơi làm hàng, mà còn là điểm đón khách tham quan, trải nghiệm.

Trong không gian ấy, những bó mây, thanh tre không còn là nguyên liệu thô mà trở thành chất liệu kể chuyện. Du khách được hướng dẫn từng bước đan lát, nghe kể về lịch sử làng nghề, về những thăng trầm khi sản phẩm thủ công phải cạnh tranh với đồ nhựa, hàng công nghiệp.

Trước áp lực đó, các nghệ nhân làng nghề mây tre đan Phú Vinh lựa chọn hướng đi linh hoạt: Vừa giữ kỹ thuật truyền thống, vừa đổi mới mẫu mã, tận dụng xu hướng tiêu dùng xanh để phát triển sản phẩm thân thiện môi trường. Nhiều mặt hàng đã xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Anh, Mỹ, Nhật Bản.

Đáng chú ý, hoạt động du lịch trải nghiệm đang tạo thêm “đầu ra” cho làng nghề. Những ngày cuối tuần, xưởng sản xuất gia đình nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh có thể đón 5-7 đoàn khách. So với vài năm trước, lượng khách đã tăng đáng kể, cho thấy sức hút của mô hình này.

Không chỉ dừng ở từng hộ gia đình, một số nghệ nhân đề xuất phát triển du lịch theo hướng đồng bộ hơn: Mỗi gia đình là một điểm nhấn, tạo thành mạng lưới trải nghiệm đa dạng trong làng. Khi đó, du khách không chỉ ghé một xưởng mà có thể khám phá cả một không gian văn hóa sống động. Bên cạnh việc quảng bá du lịch tại xưởng, nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh thường xuyên được các đơn vị trường học mời tham gia giảng dạy lớp học trải nghiệm. Từ đó, mở thêm cánh cửa du lịch trải nghiệm làng nghề từ các trường học.

Tuy vậy, quá trình chuyển từ “làm nghề” sang “làm du lịch” không đơn giản, từ khâu đón khách, hướng dẫn, đến quảng bá. Không ít người gắn bó hàng chục năm với nghề, nắm giữ kỹ thuật cốt lõi nhưng chưa đủ hồ sơ công nhận danh hiệu nghệ nhân.

Trước yêu cầu phát huy giá trị di sản làng nghề, thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội đã ban hành Chương trình hành động số 08-CTr/TU ngày 17-3-2026, trong đó nhấn mạnh: Phát triển công nghiệp văn hóa gắn với bảo tồn di sản; tôn vinh, hỗ trợ nghệ nhân; gắn truyền nghề với phát triển sản phẩm, dịch vụ du lịch. Đây được xem là bước cụ thể hóa kịp thời, tạo hành lang chính sách để các làng nghề chuyển mình từ mô hình sản xuất truyền thống sang mô hình kinh tế văn hóa.

Trong tổng thể định hướng đó, du lịch làng nghề được đặt vào vị trí ngày càng rõ nét, không chỉ là hoạt động bổ trợ mà đang dần trở thành một trụ cột trong khai thác giá trị di sản. Các tuyến du lịch làng nghề ngoại thành Hà Nội đang bước đầu được hình thành, tạo nền tảng cho những mô hình thực tiễn như Chàng Sơn, Phú Vinh có cơ hội phát triển.

Tuy nhiên, theo nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh, du lịch làng nghề hiện vẫn đối mặt nhiều khó khăn: Chưa được định vị rõ như một sản phẩm du lịch đặc thù; thiếu sự kết nối với doanh nghiệp lữ hành và hệ sinh thái du lịch; hoạt động truyền thông số còn hạn chế; kỹ năng kể chuyện, xây dựng thương hiệu chưa đáp ứng yêu cầu. Bên cạnh đó, hạ tầng chưa đồng bộ trong khi tư duy làm du lịch ở một số nơi vẫn mang tính tự phát.

Để du lịch làng nghề thực sự trở thành động lực cho công nghiệp văn hóa, theo ông Nguyễn Văn Tĩnh, cần tập trung vào những giải pháp đồng bộ như: Công nhận các Điểm du lịch cấp thành phố; đào tạo nghệ nhân không chỉ giỏi nghề mà còn thành thạo kỹ năng du lịch, truyền thông, kể chuyện và thiết kế trải nghiệm; tăng cường kết nối với doanh nghiệp lữ hành; đẩy mạnh hỗ trợ truyền thông, xây dựng thương hiệu trên nền tảng số và thị trường quốc tế.

Đồng thời, việc hoàn thiện cơ chế tài chính linh hoạt, hỗ trợ vốn, không gian sáng tạo, khuyến khích các mô hình kết hợp giữa nghệ thuật - du lịch - giáo dục sẽ là điều kiện quan trọng để các làng nghề bứt phá. Khi chính sách mở đường, điểm nghẽn được tháo gỡ và nghệ nhân tiếp tục là chủ thể sáng tạo, du lịch làng nghề Hà Nội sẽ có thêm cơ hội chuyển mình mạnh mẽ, đưa những giá trị truyền thống lan tỏa bền vững trong đời sống đương đại.

hanoimoi