Tuy nhiên, khi danh tính cá nhân bị sử dụng để thực hiện giao dịch trái pháp luật, người đứng tên tài khoản có thể đối mặt với những rủi ro pháp lý không nhỏ.
Việc Quốc hội thông qua Luật Định danh và xác thực điện tử ngày 20/11/2026, trong đó nghiêm cấm hành vi mua bán, cho thuê, cho mượn danh tính điện tử và sử dụng dữ liệu sinh trắc học giả để xác thực, được xem là bước hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm bảo vệ danh tính cá nhân trong môi trường số.
Ảnh minh họa: Người dân cần cảnh giác trước các hành vi mua bán, cho thuê tài khoản định danh điện tử và nguy cơ bị giả mạo dữ liệu sinh trắc học bằng công nghệ AI.
Đằng sau một giao dịch cho thuê tài khoản tưởng chừng đơn giản có thể là những hệ lụy khó lường. Người cho thuê có thể không biết tài khoản của mình được sử dụng vào mục đích gì, giao dịch với ai, thậm chí không kiểm soát được những hoạt động diễn ra dưới danh tính của chính mình.
Nhận tiền trước mắt, đối mặt rủi ro lâu dài
Trong môi trường số, danh tính điện tử ngày càng gắn chặt với các hoạt động thiết yếu như giao dịch ngân hàng, thương mại điện tử, mạng xã hội, viễn thông và nhiều dịch vụ trực tuyến khác.
Chính sự phổ biến này khiến danh tính điện tử trở thành mục tiêu mà các đối tượng có thể tìm cách chiếm đoạt, mua bán hoặc thuê mượn để thực hiện hành vi gian lận.
Một người có thể cho rằng việc cung cấp tài khoản định danh, hình ảnh khuôn mặt hoặc thông tin xác thực cho người khác chỉ là một giao dịch trao đổi thông tin thông thường. Thậm chí, có trường hợp chấp nhận cho thuê tài khoản để nhận một khoản tiền nhỏ mà không tìm hiểu mục đích sử dụng.
Tuy nhiên, nếu tài khoản đó bị lợi dụng để thực hiện giao dịch trái pháp luật, hậu quả không dừng lại ở việc mất quyền kiểm soát thông tin cá nhân.
Danh tính của người đứng tên có thể bị gắn với những giao dịch mà họ không trực tiếp thực hiện. Việc xác minh chủ thể, làm rõ quá trình sử dụng tài khoản và chứng minh ai là người thực hiện hành vi thực tế có thể trở nên phức tạp.
Đáng lưu ý, trong bối cảnh các phương thức lừa đảo công nghệ cao ngày càng tinh vi, dữ liệu khuôn mặt, giọng nói và các yếu tố sinh trắc học còn có nguy cơ bị thu thập để tạo lập hình ảnh giả, video giả hoặc vượt qua các bước xác thực điện tử.
Khi đó, người dân không chỉ đối diện nguy cơ bị chiếm đoạt tài sản mà còn có thể phải mất nhiều thời gian giải trình, phối hợp xác minh để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Pháp luật đã đặt ra ranh giới rõ ràng
Một điểm đáng chú ý của Luật Định danh và xác thực điện tử vừa được Quốc hội thông qua là quy định cụ thể các hành vi bị nghiêm cấm.
Theo đó, luật nghiêm cấm chiếm đoạt, mua bán, cho thuê, cho mượn danh tính điện tử; thu thập, sử dụng, tiết lộ, chia sẻ trái phép dữ liệu định danh và yếu tố xác thực.
Đặc biệt, việc sử dụng dữ liệu sinh trắc học giả, hình ảnh giả tạo bằng công nghệ hoặc các hành vi gian lận khác để tạo lập danh tính điện tử, thực hiện xác thực điện tử cũng bị nghiêm cấm.
Không chỉ người trực tiếp sử dụng danh tính giả, các hành vi sản xuất, mua bán, phát tán công cụ, phần mềm phục vụ việc giả mạo sinh trắc học hoặc can thiệp trái phép vào hoạt động định danh, xác thực điện tử cũng thuộc nhóm hành vi bị cấm.
Quy định này cho thấy phạm vi bảo vệ của pháp luật không chỉ dừng ở tài khoản định danh mà còn mở rộng đến dữ liệu cá nhân và các yếu tố công nghệ được sử dụng để xác thực chủ thể.
Đáng chú ý, luật cũng quy định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức thực hiện hoạt động liên quan đến định danh và xác thực điện tử khi sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Các chủ thể này phải chịu trách nhiệm về kết quả định danh, xác thực điện tử.
Luật Định danh và xác thực điện tử có hiệu lực từ ngày 1/7/2027.
Không phải cứ đứng tên tài khoản là mặc nhiên có tội
Một vấn đề cần được nhìn nhận thận trọng là trách nhiệm pháp lý của người đứng tên tài khoản khi danh tính điện tử bị người khác sử dụng.
Trên thực tế, có thể xuất hiện nhiều tình huống khác nhau: người chủ động cho thuê tài khoản và biết rõ mục đích sử dụng; người cho mượn nhưng không biết tài khoản được sử dụng vào hoạt động vi phạm pháp luật; hoặc người bị đánh cắp thông tin, bị giả mạo sinh trắc học mà không hề hay biết.
Về mặt pháp lý, cần phân biệt rõ hành vi vi phạm quy định về định danh, xác thực điện tử với trách nhiệm đối với hành vi vi phạm khác được thực hiện thông qua tài khoản đó.
Việc một tài khoản mang tên cá nhân xuất hiện trong giao dịch đáng ngờ không đồng nghĩa người đứng tên đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự về toàn bộ hành vi do người khác thực hiện.
Để xác định trách nhiệm, cơ quan có thẩm quyền cần làm rõ hành vi cụ thể, mức độ tham gia, yếu tố lỗi, nhận thức và các chứng cứ liên quan.
Tùy tính chất, mức độ vi phạm, người có hành vi vi phạm có thể phải chịu trách nhiệm hành chính, dân sự hoặc hình sự theo quy định pháp luật tương ứng.
Đây cũng là điểm quan trọng nhằm bảo đảm việc thực thi quy định mới không làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của những người thực sự là nạn nhân của hành vi đánh cắp, giả mạo danh tính.
Bảo vệ danh tính phải bắt đầu từ ý thức của mỗi người
Việc hoàn thiện hành lang pháp lý là cần thiết, nhưng hiệu quả bảo vệ danh tính điện tử còn phụ thuộc rất lớn vào ý thức của người sử dụng.
Người dân cần tuyệt đối không cung cấp tài khoản, mật khẩu, mã xác thực, dữ liệu sinh trắc học hoặc cho phép người khác kiểm soát tài khoản định danh điện tử vì những lời đề nghị trả tiền, hỗ trợ làm thủ tục hay nhận hoa hồng không rõ mục đích.
Khi phát hiện tài khoản có dấu hiệu bị truy cập, sử dụng trái phép hoặc thông tin định danh bị giả mạo, người dân cần chủ động thông báo cho cơ quan quản lý, đơn vị cung cấp dịch vụ liên quan để được hướng dẫn xử lý, bảo vệ quyền lợi.
Ở góc độ quản lý, bên cạnh việc nghiêm cấm và xử lý hành vi vi phạm, cần tăng cường cảnh báo những phương thức lôi kéo người dân cho thuê, mua bán tài khoản; đồng thời hoàn thiện cơ chế tiếp nhận phản ánh, hỗ trợ khôi phục quyền kiểm soát danh tính khi xảy ra sự cố.
Một hệ thống định danh điện tử an toàn không chỉ phụ thuộc vào công nghệ xác thực hiện đại mà còn phải bảo đảm người dân thực sự kiểm soát được danh tính của mình.
Bởi trong môi trường số, mất quyền kiểm soát một tài khoản đôi khi không đơn thuần là mất quyền truy cập vào một ứng dụng, mà còn có thể kéo theo những hệ lụy về tài sản, quyền riêng tư và trách nhiệm pháp lý.
phapluatplus